“Wat Jannie kan dat kan jij ook!”

scrunched-eyes-1431449-1919x1275

In blogs rond het thema FIRE (financial independent retire early) of – wat concreter – het versneld aflossen van je hypotheek. wordt veel gebruik gemaakt van voorbeelden. Fictieve of echte voorbeelden van mensen. U kent ze wel:

“Drie ton aflossen in tien jaar, Jannie deed het!”

of

“Een ton sparen, zo deed Sophie dat!”

Dergelijke verhalen worden verteld met het idee dat de lezers zich hierdoor kunnen laten inspireren en motiveren, soms wordt dat zo letterlijk genoemd in de verhalen.

Als gedragswetenschapper heb ik daar echter zo mijn eigen ideeën over. Er is namelijk veel wetenschappelijk onderzoek gedaan naar motivatie, ik vertel daar vandaag graag wat over.

Persoonlijke drijfveren kunnen verschillen

Zo stelt McClelland bijvoorbeeld, dat er vier verschillende persoonlijkheidstypen zijn die zich ieder weer door andere drijfveren laten motiveren: macht of status (competitie), aansluiting (erbij willen horen), behoefte aan prestatie (doelen halen) en behoefte aan vermijden (angst voor falen of tegenslag).

Eenzijdige succesverhalen zullen dus nooit aanspreken bij alle mensen, aangezien zij zich zich op verschillende manieren motiveren.

Doelen moeten haalbaar en behapbaar zijn

Bandura stelt dat het belangrijk is om einddoelen op te delen in tussendoelen. Daarbij is het belangrijk dat deze tussendoelen ook behapbaar zijn. Wanneer het ambitieuze einddoel te prominent aanwezig is, bijvoorbeeld in de titel van een verhaal, dan kan dat juist leiden tot demotivatie. Het is dus de vraag hoeveel je bereikt met al die verhalen over mensen die zo enorm succesvol zijn geweest in het sparen van tonnen geld…. Wanneer je na die leuke pakkende titel, in je verhaal vervolgens ingaat op tussendoelen, bijvoorbeeld een x bedrag per maand opzij zetten, ben je misschien wel te laat. Mensen zitten dan nog steeds met hun hakken in het zand vanwege dat enorme bedrag dat je in je titel noemde. Dat gevoel is niet binnen één paragraafje weggeëbt.

Hierop aansluitend is er nog een andere gangbare en veelgebruikte methode voor het stellen van doelen, namelijk de (jawel daar komt ‘ie…) de SMART methode. Deze methode helpt je om Specifieke, Meetbare, Acceptabele, Realistische en Tijdsgebonden doelen te stellen.

Kijkend naar de voorbeelden die ik noemde, zoals bijvoorbeeld Jannie die drie ton hypotheekschuld afloste in tien jaar, dan is het de vraag of dit soort doelen wel acceptabel en haalbaar zijn voor veel Nederlanders.

Waarom goede voorbeelden averechts werken

Ik denk dat alle goedbedoelde voorbeelden die ertoe zouden leiden dat mensen hun financiële gedrag veranderen, voor het merendeel van de mensen niet werken. Meerdere factoren hebben hierin een rol:

  1. Allereerst lijken veel mensen die zich bezig houden met FIRE, naar mijn idee het contact met de realiteit soms een beetje kwijt te zijn. Daarmee bedoel ik: als je meerdere keren per jaar op reis kunt naar verre bestemmingen, parttime werkt, een huis hebt dat duurder is dan gemiddeld en een gezinsinkomen van netto meer dan 4.000 euro per maand, dan ben je niet gemiddeld. Uit polls in de FIRE-chatgroep bleek zelfs dat veel van de actieve leden van deze groep in de top 20% hoge inkomens van Nederland vallen. Dat betekent dus dat veel mensen zich niet zullen herkennen in verhalen over Jannie: Jannies uitgangspunt is niet dat van hen. De doelen die je stelt zijn voor hen niet realistisch omdat ze gewoonweg geen 1.000 euro per maand kúnnen besparen. Soms is het gewoon een “kwestie van niet kunnen”. Hoe hard je ook trekt, het paard blijft dood.
  2. Mijn favoriete sociaal wetenschappelijke theorie is de cognitieve dissonantie theorie. Deze theorie stelt, dat mensen hun attitude (overtuigingen) aanpassen aan hun gedrag. Bijvoorbeeld: wanneer jij nooit sport en te veel eet, vind je vanzelf redenen waarom dat gedrag voor jou acceptabel is. Dat principe gaat ook op voor financieel gedrag: wanneer jij iedere maand je gehele inkomen op maakt, vind je voor jezelf redenen waarom je geen geld opzij kunt zetten. Of het dus waar is of niet, is hierin niet belangrijk. Jij gelooft het.
    Ook mensen die dus in theorie bést geld opzij zouden kunnen zetten, voelen zich niet aangesproken door enthousiaste verhalen over mensen die binnen vijf jaar een ton bij elkaar spaarden. Zij geloven immers gewoon dat dat voor hen niet haalbaar is. Ook voor hen is een dergelijk doel niet realistisch en acceptabel. Gesprekken met deze mensen vanuit het enthousiaste “Maar als Jannie het kan dan kan jij het ook!” zullen al snel leiden tot welles nietes discussies. En of harder roepen of nóg 36 voorbeelden noemen dan helpt… dat betwijfel ik….

Weerstand tegen verandering

Mensen hebben een weerstand tegen het veranderen van gewoonten. Het is zinloos om aan deze neiging (ook wel “inertie” genoemd) voorbij te gaan in alle pogingen om ze te laten veranderen. Dan gaat het gewoonweg niet gebeuren. Er zijn ook veel redenen waarom mensen niet willen veranderen: verandering verstoort het gevoel van autonomie, leidt tot onzekerheid, verwarring, mogelijk gezichtsverlies, zorgen over competenties, meer werk en het kan bedreigend zijn. Vaak is het moeilijk voor mensen om over die weerstand heen te kijken om te zien wat voor gevoel zij in de toekomst, ná het veranderd gedrag, gaan hebben. Te hoog gestelde doelen helpen daar niet bij, integendeel.

Er zijn ook weer heel veel leuke theorieën ontwikkeld over hoe je moet omgaan met inertie, maar ondanks dat dat voor mij vakinhoudelijk hét stokpaardje is dat ik veel gebruik in mijn adviesrapporten, gaat het me te ver om daar nu te veel over uit te wijden.

Voor wie het wél werkt….

De reageerders op voorbeeldverhalen over Jannie en Sophie zijn veelal mensen die vertellen dat zij óók een soort Jannie zijn die hun hypotheek binnen x jaren aflosten. Terugkomend op de verschillende drijfveren van mensen (volgens McClelland) heb ik daar wel wat verklaringen voor….:

Als jij een verhaal leest over Jannie die binnen tien jaar een hypotheek afloste van drie ton en jij bent daar sinds twee jaar óók mee bezig, dan kan zo’n verhaal je helpen om de focus te houden en jezelf een complimentje te geven. Jij bent misschien ook wel iemand die zich laat motiveren door erbij willen horen, in zo’n geval is Jannies verhaal voor jou erg motiverend. En als jij je laat motiveren door competitie, is er misschien wel reden om te bedenken dat jij dat in negen jaar kan. Als jij je laat motiveren door het stellen van doelen, is Jannies verhaal één grote “ZIE JE WEL!” en wanneer er in Jannies verhaal een voorbeeldje staat over dat zij of haar buurvrouw ooit haar huis onder water had of een ander rampscenario, dan spreekt het iedereen die bang is voor tegenslag aan. Het is dan wel weer te hopen dat de doelen en bedragen die in het artikel genoemd zijn, voor je lezers behapbaar en acceptabel zijn zodat ze niet bang hoeven te zijn om te falen in hun streven om hetzelfde te gaan bereiken.

De vraag die overblijft….

Werken deze voorbeeldverhalen nu ècht? En bij wie dan? Zijn er mensen die zich hebben laten inspireren door Jannies die in tien jaar drie ton wisten te besparen? En voor de mensen díe zich hierdoor lieten inspireren: voldeden Jannies doelen aan jouw SMART-principes en zo niet, hoe vertaalde jij dat dan zonder dat je in de weerstand ging?

Ik ben bang dat die vraag ook door eventuele reageerders op dit blogartikel niet beantwoord zal worden. We hebben hierzo namelijk een selectiebias: “de gewone man/vrouw” is nogal ondervertegenwoordigd in mijn lezerspubliek…. want blogs die als hoofd- of bij-onderwerp “FIRE” hebben, hebben nogal de neiging om lezers te trekken die passen in onze rijke witte bubbel van financieel verantwoorde luitjes met een (Veel) meer-dan-modaal inkomen…..

Ik ben er bijvoorbeeld ook van overtuigd dat – op wat mensen met ziekten of handicaps na – al mijn lezers in staat zijn om binnen vijf jaar deze boulder te klimmen, ik, Jannie,  deed dat immers ook.

Geloof jij dat jij dat ook gaat kunnen…?

Over mariimma

Alleenstaande moeder en ZZP-er die stukje bij beetje steeds meer financiële vrijheid ervaart.
Dit bericht werd geplaatst in Geen categorie. Bookmark de permalink .

23 reacties op “Wat Jannie kan dat kan jij ook!”

  1. Interessant stuk! Vooral dat stuk over cognitieve dissonantie; dat mensen altijd wel een reden vinden om hun (‘slechte’) gedrag te rechtvaardigen.

    Voor mij werken dit soort verhalen wél heel goed. Juist als ‘gewone’ Jannies dit doen, bevestigt dat voor mij het idee dat het inderdaad haalbaar is. Hoe ik daar dan zelf vorm aan geef, hangt natuurlijk even af van mijn persoonlijke situatie. Toen ik nog met die hoge hypotheek zat, bleef het beperkt tot elke cent aflossen, toen dacht ik bijvoorbeeld nog niet aan beleggen. Maar toen dééd ik dat ook, elke cent aflossen. In die tijd verdiende ik zo’n 2100 euro per maand (met 50-60+ uur/week), waarvan er minimaal 1700 al op ging aan het huis. En dan heb je dus nog geen stroomrekening betaald.

    Nu is er door bepaalde keuzes wél ruimte voor bijvoorbeeld beleggen en doe ik dat ook. En vind ik het ook leuk om Jannies verhalen daarover te lezen. Niet omdat ik me dan al in haar verhaal herken, maar omdat het kansen en mogelijkheden laat zien. En daar houd ik van.

    Ik ben ook wel heel benieuwd naar hoe dit voor anderen is. Ik had toevallig gisteren zo’n verhaal (niet van een Jannie) op mijn blog staan, over iemand die maar liefst 160.000 euro bij elkaar gespaard heeft. En om het voor mezelf dan nóg wat tastbaarder te maken, heb ik ook gekeken hoe ik dat zou kunnen doen én hoe ik dat grotendeels in de afgelopen jaren al gedaan heb. Heel concreet, zou je denken. Toch merk ik dat er veel weerstand op komt. ‘Dit kan ik niet’, ‘Ja, die zullen wel veel verdienen’, ‘Wie spaart er nu 1000 euro in de maand?!’ Dat laatste stond er overigens niet eens in, maar leek wel een behoorlijke trigger te zijn.

    Daar kan ik dus echt he-le-maal niets mee. Als dat je instelling is, dan denk ik dat je behoorlijk goed zit; dan red je dat inderdaad ook nooit. En als je wél de kansen en mogelijkheden ziet, dan weet ik niet of dat paard voor iedereen zo dood is. Als je situatie vanwege gezondheidsredenen nooit meer gaat veranderen misschien, maar dat is niet eens het geval bij de meeste mensen. Als je je eens zou realiseren dat je niet getrouwd bent met je huis, dat je niet getrouwd bent met je baan en dat je niet per se mee hoeft in het consumeren, consumeren, consumeren, dan is er misschien wel veel meer mogelijk dan je denkt.

    En nee, wij werken niet parttime voor een gezinsinkomen van 4000+ euro. Nog niet 😉

    Like

    • mariimma zegt:

      “daar kan ik helemaal niets mee” merkte ik in je reacties op de reageerders (waaronder ikzelf) die weerstand ervoeren bij het rekenvoorbeeld van 1.000 euro. Klinkt als een klassiek geval van “welles – nietes” , denk je niet?

      “hi ik kan niks met jouw rekenvoorbeeld”
      “tja ik kan niks met jouw weerstand”

      😉

      Overigens eet ik mijn hoed op als jij zelf nooit denkt “dit kan ik niet” en het daarbij laat. Cognitieve dissonantie is net zoals sociaal wenselijkheid en sociale inertie, een onbewust proces.

      Like

      • Klopt, daarom kan ik daar ook niets mee. Dat wordt dan welles-nietes en dat levert niemand wat op, behalve een berg frustratie.

        En ik denk dat vaak genoeg hoor! Alleen niet met dit soort verhalen, maar met andere dingen. Dus die hoed mag je laten staan 😉

        Liked by 1 persoon

      • mariimma zegt:

        Haha gelukkig!

        Like

      • Misschien nog ter aanvulling; als ik dat soort dingen tegenkom, dan laat ik het er vaak inderdaad bij. Als het online zou zijn, dan zou ik er niet op reageren. Is het ‘in het echt’, dan besteed ik er geen aandacht aan. En dat is vast niet uit grootmoedigheid, maar waarschijnlijk eerder om de confrontatie met mijn eigen (mogelijk vermeende) falen te vermijden.

        Like

  2. Lonneke zegt:

    Waar zijn Jantien en Hugo gebleven? 😉
    Maar leuk dat je dit vanuit gedragsverandering benadert. Ik vraag me weleens af of die blogs echt met die intentie geschreven zijn. Blijkbaar trekken verhalen over persoonlijke financiën sowieso veel lezers. Lekker gluren bij de buren. Op mij komen verhalen als ‘Jannie loste een ton af in twee maanden’ altijd over als: Jannie pist verder dan jij.

    Like

  3. Dit soort verhalen waren voor mij juist de motivatie om wel wat te gaan doen. Ik was namelijk iemand met een redelijk normaal inkomen (zo’n 2500 netto) maar toch was alles altijd tot aan de laatste druppel op. En ik snapte niet waar het bleef. Hoe konden andere mensen met een vergelijkbaar inkomen wel zo veel sparen? Dat was voor mij echt de trigger om onderzoek te gaan doen en verder te lezen.

    Verder ben ik het eens met Lonneke, dit soort verhalen zijn juist meer geschreven vanuit een commercieel oogpunt denk ik dan om mensen hun gedrag te laten veranderen.

    Like

  4. geldnerd zegt:

    Herkenbaar verhaal. Over hoe mensen leren weten we (volgens mij) nog steeds te weinig. Maar dat er verschillende manieren zijn, dat snappen de meeste mensen wel.
    Op mij komen de verhalen van de Jannie’s altijd een beetje verzonnen over. En als een poging om een meer menselijk gezicht te geven aan het thema geld, wat voor veel mensen toch abstract en eng blijft. Als iemand erdoor geïnspireerd raakt is het meegenomen, maar een grote FIRE-volksbeweging zal er waarschijnlijk niet door ontstaan. En dat is misschien maar goed ook, de economische en maatschappelijke schade zou dan niet te overzien zijn.
    En zelf ga ik maar gewoon door met mijn te-moeilijke-en-technische-witte-rijke-bubbel-blog. Gewoon schrijven voor mezelf, en me blijven verbazen dat iemand het überhaupt leest….

    Liked by 1 persoon

    • mariimma zegt:

      Over te veel spreadsheets in mijn leven heb ik – en dat zal je wellicht niet verbazen – ook wel een mening… maar als ik jou een beetje goed inschat, dan kun jij dat wel hebben… 😉

      Liked by 1 persoon

      • geldnerd zegt:

        Ja hoor. Ik heb reeds lang geleden geleerd (op mijn eigen manier 😉 ) om me niets aan te trekken van het oordeel van anderen over hoe ik mijn leven inricht. Sometimes I am a bubble-of-one…. Ik deel mijn spreadsheets, maar ik probeer niemand te overtuigen om ze te gaan gebruiken. Laat staan dat ik mensen probeer te overtuigen om een cursus of een boek van mij te kopen… 😂

        Liked by 1 persoon

      • mariimma zegt:

        Goed bezig Geldnerd, I love you! 🙂

        Liked by 1 persoon

  5. Mooi diepgaand stuk, wat ik denk, omgezet in theorie inclusief vaktermen. Interessant! Wat ik mij afvraag – valt het je “schuldig” voelen- “ik zou dit ook moeten kunnen” (al is het echt niet reëel) ook onder een van die 4 drijfveren en waar zou dit dan onder vallen? Dat gevoel komt bij mij wel eens om de hoek kijken, tegenwoordig niet meer, maar wel gehad na tig “succesverhalen”.

    Like

  6. Pasja zegt:

    Verhelderend en goed geschreven marimma!
    En ja ik denk dat ik het wel kan..dat boulderen..want heb het nog nooit gedaan (zei pipi, toch?)

    Liked by 1 persoon

  7. Rowan Eykens zegt:

    Ik verdien nét modaal denk ik, maar als alleenstaande (Belgische, dus geen toeslagen etc) ouder van 5, zonder kindalimentatie, moet ik best zuinig zijn. Ik heb na 3.5 jaar discussiëren uiteindelijk via gerechtelijke weg bekomen dat ik de gemeenschappelijke woning kan overnemen. Ik moet hiervoor wel een kleine 10.000 euro aan registratie/aktekosten gaan betalen. Eén studerend kind op kamers kan zijn eigen studie bekostigen, het andere kind heeft een beperking waardoor het studeren al lastig genoeg is zonder studentenjob. Zijn kosten betaal ik dus.

    Als Jannie elke maand 1000 euro aan de kant kan zetten, is dat mooi en ik kan dat (nog) niet. Maar ik kan wel elke maand 200 euro sparen, en zo kom ik er ook wel. Misschien niet waar Jannie over 5 jaar staat, maar dat hoeft ook niet. Als ik mijn kinderen kan laten studeren en zelf goed genoeg kan leven, ben ik een tevreden mens.

    Like

  8. Niet Tot 71 zegt:

    Mooi geschreven. Zelf sla ik dergelijke blog-posts eigenlijk altijd over omdat, net wat Geldnerd zegt, het op mij verzonnen over komt. En misschien is het ook wel een soort click-bait artikel aangezien mensen altijd hun betere zelf proberen te zoeken. En bij de spreekwoordelijke buren is het gras in het geval van Janie dan toch weer groener.

    Liked by 1 persoon

  9. tri ing zegt:

    Nou ja, de ‘Jannie spaarde een ton bij elkaar in 3 jaar’ trekt wel de aandacht. Verder zie ik nog niet een mens Jannie nadoen op basis van een zo’n berichtje. Ik ga ook niet boulderen, ook al zeg jij dat ik dat over vijf jaar ook kan. 🙂

    Like

  10. Pingback: ’t Is maar een dier….. toch…?! | Struikelen

  11. Francien zegt:

    Interessante blog. Het eerste punt van het hoge gemiddelde inkomen is voor mij de reden om dit soort stukken over te slaan, ik zit net boven het minimum inkomen. Dit soort stukken is wat mij betreft de financiële versie van hoe Trudie in 3 maanden 20 kilo afviel. Net zo SMART voor de gemiddelde mens.
    Waar het wel goed voor is, is mensen laten zien dat je eerder je hypotheek af kunt lossen of kunt leren boulderen. Dat wil alleen niet zeggen dat ik het dan ook ga willen doen.

    Liked by 1 persoon

Wat vind jij daarvan?

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s